FELSEFE VE EĞİTİM
Liseli bir gence şu soruları sorduğunuzu bir düşünün:
-
Arzu,
insanın bir kusuru mudur?
-
Hakikatte
kesinlik var mıdır?
-
Kültür
bizi daha insan yapar mı?
-
Sanat anlaşılabilir
mi olmalıdır?
-
Sanat
toplumları dönüştürebilir mi?
-
Beni ben yapan
içinde yaşadığım toplum mudur?
-
İnsan
devlete borçlu mudur?
-
Adil
olmak için tarafsızlık şart mıdır?
-
Farklılıklar
bir toplumun zenginliği midir?
Şüphesiz
bunlar basit birer evet/hayır sorusu değiller. Soruların güzel yanı, tek bir
doğru yanıtın bulunmaması. Daha da güzel yanı ise kavram bilgisi dışında,
kişisel yorum veya ideolojik bakış açılarına da açık olması. Evet veya hayır
cevabı veren öğrenciye bunun nedenini, yani neden böyle düşündüğünü sorun.
Acaba nasıl cevaplar alırdık? Acaba kaç gencimiz bu yanıtların altını
doldurabilecek bilgi dağarcığını bize sunabilirdi? Verilecek cevapları gerçekten
merak ediyorum.
Çoğumuzun eğitim
hayatımız boyunca bu tür tümel, yani hayat görüşümüzü kökten ilgilendiren,
hayata bakış açımızı yansıtan sorularla hiç karşılaşmamış olmamız çok güçlü bir
olasılık.
Neden bize
de böyle sorular daha önce hiç sorulmadı veya neden bu konulara hiç kafa
yormadık acaba diye de sorabiliriz kendimize.
Bunun da çok
basit bir yanıtı var: Çünkü, büyük olasılıkla ki hiçbirimiz liseyi Fransa’da
okumadık. Zira bunlar, “Bakalorya” denilen ve 1809, Napolyon döneminden
bu yana her yıl yapılan lise mezuniyet sınavındaki felsefe sorularından
yaptığım bir seçkiydi sadece.
Fransa’da Bakalorya
sınavını geçmek üniversiteye geçiş için zorunlu. Neyse ki günümüzde her yıl 800
bin öğrencinin girdiği bu sınavdaki başarı oranı %90’ın üzerinde. Yani
Fransa’da her yıl bizdeki üniversite sınavı benzeri bir bakalorya krizi
yaşanmıyor. Ama bu sınavın başarı oranının 1980’de %35 olduğunu, hele hele
1945’te sadece %3 olduğunu öğrendiğinizde geçmişte Fransa’da üniversiteye girmenin
toplum içinde nasıl bir sınıf atlama potansiyeli taşıdığını tahmin edebilirsiniz.
Bizde de 20. yüzyıl içinde benzer bir süreç
yaşandı kuşkusuz: 40-50 yıl öncesine kadar liseden mezun olup da üniversiteye
gidebilen öğrenciler parmakla sayılırken, bugün, eğer gençlerimizin acil
çalışma mecburiyeti yoksa ve ailesi gerekli masrafları karşılayabiliyorsa
neredeyse isteyen herkes üniversiteye gidebiliyor artık.
Fransızların
felsefe tutkusu ise hayret edilecek bir seviyede. Sarkozy döneminde sınavın her
yıl büyük masraflar gerektirmesi nedeniyle bir miktar tasarrufa gidilmiş. Ama,
Matematik ve Fen sınavları isteğe bağlı hale getirilirken, Felsefe her şeye
rağmen zorunlu sınav olmayı sürdürmüş.
Tekrar
sorulara dönecek olursak, burada, Fransız toplumunun felsefeye olan boş bir
tutkusundan bahsetmiyoruz:
“Fransa,
felsefe tarihi derslerinin yanı sıra adalet, vicdan ve özgürlük gibi bir
'kavramlar' programının da olduğu nadir ülkelerden biridir. Öğrencilerden
sadece bilgilerini sergilemeleri değil, aynı zamanda yıl boyunca okudukları
kavramları kullanarak bir sorun hakkında düşünmeleri de istenir. Felsefe
sınavı, Fransa'da her zaman güçlü bir sembolik ağırlığı vardır ve bu Aydınlanma
ile bağlantılıdır” diyor bir
felsefe öğretmeni.
Konuyla
ilgili olarak, "Dört yüzyıl boyunca, Descartes'tan Rousseau, Diderot,
Helvétius, La Mettrie, Condillac, Montesquieu, Comte veya Toqueville'e kadar kimi
büyük filozoflar Fransa'dan çıkmıştır. 20. Yüzyılda ise Bergson, Sartre,
Merleau-Ponty, Simone Veil, Badiou, Foucault, Deleuze, Derrida, Ricœur ve
diğerleri, Fransa'yı felsefeyi yaratan topraklardan biri haline getiren bu
güzel geleneği genişlettiler” diye yazan Libération gazetesi, Fransa'nın
felsefi zenginliğinin tam da bu gelenekten, yani felsefenin okullarda zorunlu
olarak öğretilmesinden kaynaklandığını iddia ediyor.
-
Peki,
bizim neden etkili bir düşünce geleneğimiz yok?
Çünkü
tartışma geleneğimiz yok; birbirimizi saygıyla dinleme, anlamaya çalışma,
bilmediğimiz bir konuyu sistemli bir şekilde araştırma, öğrenme kültürümüz yok;
ya da daha kestirmeden gidersek fikir ve ifade hürriyetimiz yok gibi pek çok
yanıt verilebilir buna. Belki de bu geleneği oluşturacak ve geliştirecek bir
eğitim sistemimiz yok demek daha doğru olur.
Düşüncenin
aracı dildir. Yani, “ana dilini iyi
bilmeyen bir kişi düşünmeyi de beceremez” tezinden de yola çıkabiliriz. Başka
bir ifadeyle, ortalama insanımızın ana dilini doğru kullanmaktan aciz, kavram
ve kelime zenginliğinden uzak, konuşma ve yazma yoluyla kendisini ifade etme
yeteneğinden yoksun oluşu bile temel bir gerekçe olarak sunulabilir.
Evet, bunların
hepsi, eğitim sistemimizdeki her öğrencinin birer yarış atı misali, şu testten
bu kadar net yaparsa barajı geçebildiği veya en yüksek skoru elde edenlerin
savaş kazanmış muzaffer komutanlar gibi kimi fakültelerin kapısından içeriye
girebildiği ülkemizde, üzerinde konuşmaya değer konular. Birbirimize dönüp önce
“Biz nerede yanlış yaptık?” diye bir özeleştiri yaptıktan sonra, belki de hiç
vakit kaybetmeden, “Hemen bugün, çok geç olmadan insanımıza düşünmeyi nasıl
öğretiriz?” diye sormamız gereken dönemlerden geçiyoruz.
Sözün
sonunda, Cürcânî’nin meşhur hikmet, yani felsefe tanımını hatırlatalım:
- “Hikmet
(felsefe), insanın gücü ölçüsünde varlıkların mahiyet ve hakikatlerini
bilmesidir.”
Bugün ortalama bir lise öğrencisine bu ifadeden
ne anladığını sorsak, sanırım önce suratımıza şaşkınlıkla bakacak, sonra bize
şu soruyla karşılık verecektir:
- “Bunu
yanıtlamak aslında çok kolay, ama önce siz bana ‘varlık’, ‘mahiyet’ ve ‘hakikat’
in anlamını açıklar mısınız?..”
Tevfik Cem Baykara
17 Haziran 2022, Cuma
Yorumlar
Yorum Gönder