Neyzen
“Hayatta müzik lazım değildir. Çünkü
hayat müziktir. Müzik ile ilgisi olmayan varlıklar insan değildirler. Eğer söz
konusu olan hayat, insan hayatı ise müzik mutlaka vardır. Müziksiz hayat zaten
mevcut olamaz. Müzik hayatın neşesi, ruhu, sevinci ve her şeyidir.”
Bu sözlerin sahibi Atatürk’ün sanata ve
sanatçıya olan sevgisi hepimizin malumudur.
Özellikle müzik, Atatürk’ün en büyük
tutkularının başında geliyordu. Türk Sanat Müziği ve Türk Halk Müziği dinler,
halk oyunlarına ilgi duyardı. Yöresel türküleri dinlemekle kalmaz, eşlik de
ederdi. ‘Sarı Zeybek’ gibi halk oyunlarını ise fırsatı oldukça oynardı. Belki
de Selanikli olduğundan, Rumeli türkülerini özellikle çok severdi.
Atatürk’ün Türkiye’de sanatın gelişmesi ve
sanatçıların yetişmesi için yaptıklarını burada tek tek saymaya gerek yok.
Ancak, O’nun dönemin en sıra dışı sanatkarlarından birisiyle olan anısını yâd
etmek belki daha ilginç olacaktır.
Cumhuriyet tarihinin en nevi şahsına
münhasır sanatçılarından Neyzen Tevfik 1879 doğumludur, yani Atatürk’ten iki
yaş büyüktür. Çocuk yaşta, Urla’da bir berberden aldığı ney dersleriyle müzikle
tanışır ve ney üflemeyi ömrü boyunca bir daha bırakmaz. Şiiri de müziği de
dergâhlarda gelişir. Bestelediği saz eserleri ve özellikle doğaçlama, yani
notaya bağlı kalmadan, içinden geldiği gibi seslendirdiği taksimlerle Türkiye’nin
önde gelen ney üstatlarından biri olur. Şairliği kadar içkiye düşkünlüğü ile de
ünlüdür. Ancak genç yaşından itibaren Mevlevi ve Bektaşi tekkelerine intisap
edip sufi müziğini de ustalık derecesinde icra eden bir Bektaşi dervişi olduğu
pek bilinmez. Nitekim, bir şiirinde şöyle der:
“Meyde
Bektaşî göründüm, ney’de oldum Mevlevi.”
I. Dünya Savaşında askerliğini Askeri Müze’nin
kurucusu Ahmet Muhtar Paşa’nın yanında ‘mehterbaşı’ olarak yapar.[1]
Sanatını icra etmekten sınırsız bir zevk
duyar, ancak bu işi geçimini sağlayacak bir meslek olarak görmez. Neden
derseniz; kendi sözüne kulak verelim:
“Sazımı
hiçbir zaman paraya tabi kılmadım. Böyle bir vaziyeti beni yaşatan en büyük
hayat arkadaşım, sadık ve vefalı neyime karşı hakaret telakki ederim.”[2]
İzmir
Mevlevihanesinde Neyzenbaşı Cemal Bey’in has öğrencisi iken 19 yaşında İstanbul’a
gelir. Artık payitahtın sazlı sözlü meclislerinde Hacı Arif Bey, Tanburî Cemil
Bey, Udî Nevres Bey ve Kemençeci Vasilaki’nin saz arkadaşıdır. Şair Eşref ve Mehmet
Akif’in kadim dostu ve öğrencisi, Tevfik Fikret, Ahmet Mithat, Muallim Naci, Halit
Ziya, Halide Edip ve Ahmet Rasim’in edebiyat sohbetlerinin müdavimidir.
Dost ziyafetlerinin hem duygulu müzisyeni
hem de sivri dilli küfürbazıdır. Kâh müzik aşığı bir sufi, kâh otoriteden
nefret eden bir anarşisttir. İçki düşkünlüğünden olsa gerek, sultanların saraylarında,
beylerin konaklarında olduğu kadar, meyhaneler ve serseriler aleminde de pek meşhurdur.
Özgürlüğüne olan tutkusunu bakın nasıl anlatır: [3]
Felsefemdir
kitab-ı imânım,
Taparım,
kendi ruhumun sesine.
Secde
eyler hakikatim her ân
Kalbim
âteş-i mukaddesine.
Küçük yaşlardan beri yakasını bırakmayan
sara nöbetleri ve yaşadığı buhranlar içki düşkünlüğüyle de birleşince çoğu kez
soluğu hastanelerde alır. Öyle ki, 1940’lı yıllarda Bakırköy Akıl Hastanesi’nin
29 numaralı koğuşu, hem dostu hem doktoru olan Mazhar Osman’ın aracılığıyla
kendisine ayrılır.[4]
”Tımarhane’nin Neyzen Efendisi” pek çok şiirini burada yazmıştır. Küfürbazlığı,
hicivde sınır tanımazlığı pek çok kişiyi kızdırmış olacak ki, belki biraz muzipliklerinden
ama çokça da O’nu küçük düşürmek için bazı rezilce sahte şiirler Neyzen’in
adıyla piyasaya sürülmüştür. Tımarhane’den Vatan Gazetesi başyazarı Ahmet Emin Yalman’a
yazdığı mektupta şöyle der:
“Kimler tarafından yazıldığı bence
malum olmayan bu yoldaki daha birçok hezeyanların bana isnat edildiğini
biliyorum. Hatta ağızdan ağza yayılmazdan evvel maarifçi birçok dostlarıma hususi
surette okudukları ve yazdıkları bu melanet zifoslarını, bana isnat etmekten
çekinmeyen bulanık ruhlu, kuş beyinli şahısların kimler olduğunu; aşinalarımın
keskin zekâları seçmekte ve şahsiyetlerini tayinde hiç de güçlük
çekmemektedirler...”[5]
Hasan Âli Yücel, vefatından sonra O’nun
hakkında şu sözleri kalem alır:
“Felsefesi iman kitabının muhtevası
(içeriği) olan Neyzen, kendi ruhunun sesine kulak verip kalbinin mukaddes
ateşine taptı... Gururunu sefaletiyle besledi. Beyoğlu veya Bâbıâli caddesinden
geçerken sırtındaki eski püskü elbiseyi daima bir vezirlik hil'ati (kaftanı)
gibi taşıdı. Neyzen, hür yaşadı ve hür öldü. Tercemei halinin (yaşam
öyküsünün) özü budur.” [6]
Kurtuluş Harbi sonrasında bir dönem Ankara'da
da yaşamış ve kısa sürede şehrin en renkli simalarından biri olmuştur.
Neyzen’in Atatürk’le olan ilginç hikâyesini
kardeşi Şefik Kolaylı şöyle naklediyor: [7]
"Bir gün Atatürk neyini dinlemek ve
sohbet etmek için Neyzen’i köşke davet etti. Ağabeyimin üstünü başını iyice
temizleyip, Atatürk’ün huzuruna yolcu ettik. Atatürk, Neyzen’e iltifat ederek
masasına oturtmuş, birlikte yemişler, içmişler, konuşmuşlar. Sonra da Neyzen
Tevfik, ney ile Ata’yı da büyüleyen parçalarından uzun uzun çalmış. Atatürk, bu
gösteriden çok memnun olmuş ve “Üstat Neyzen,” demiş. “Bize müstesna bir gece
geçirttiniz. Biz de size yardım etmek isteriz. Dilediğiniz bir şey varsa, size
yardımcı olalım,” deyince Neyzen, “Anneme, kardeşlerime söyleyin, benim nüfus
kağıdımı bana versinler Paşam,” cevabını vermiş. Atatürk bu cevabı alınca önce
şaşırmış. Sonra da katıla katıla dakikalarca gülmüş ve “O kolay, onu
hallederiz. Başka bir dileğiniz varsa onu yapalım,” diye ısrar edilmesine
karşın başka hiçbir şey istemeden çıkıp gelmiş. Tabii yine de zarf içinde
kendisine küçük bir hediye takdim edilmişti. Sabahleyin ağabeyim olayı bize
anlatınca annem, “Be oğlum, görüyorsun oturduğumuz ev bir harabe. Ata’dan güzel
bir ev isteseydin de orada otursaydık olmaz mıydı?” diye çıkışmış. “Başına bir
devlet kuşu konmuştu, onu da mı kaçırdın!” diye kızmış, bağırmıştı. Hakikaten
ağabeyim, içip sağda solda düşer kalır, cebinde duran nüfus kağıdını da
düşürür, üstüne kayıtlı evi kandırır da elinden alırlar diye nüfus kağıdını
kendisine vermezdik. Bu olay onun çok gururuna dokunur ve aklına geldikçe nüfus
kağıdını ister ve bizlere kızardı. Ata’dan da bu nedenle nüfus kağıdından başka
bir şey istememişti ve bize olan kızgınlığını bu şekilde cevaplamıştı."
Sanata, sanatçıya ve onların kıymetini
bilen devlet adamlarına saygıyla...
Tevfik Cem Baykara
Bahçeşehir, 20.05.2022
[1] Neyzen Tevfik Kolaylı, Azȃb-ı Mukaddes, Haz.
İhsan Ada, Kapı Yayınları, 2009, xvii.
[2] Neyzen Tevfik, a.g.e., xxi.
[3] Alpay Kabacalı, Çeşitli Yönleriyle Neyzen Tevfik, 1989, Özgür
Yayınları, 1987, s.57.
[4] Neyzen Tevfik, a.g.e. xviii.
[5] Neyzen Tevfik, a.g.e. xxiii.
[6] Hasan Ali Yücel, Cumhuriyet, 13.2.1953
[7] Prof. Dr. Yurdakul Yurdakul, Atatürk’ten Hiç Yayınlanmamış Anılar,
Truva Yayınları, 2004, s.135.
Yorumlar
Yorum Gönder