Carpe Diem

 

 

Horatius (M.Ö. 65 – M.Ö. 8)

Carpe Diem!

Doğrudan çevrildiğinde "günü topla!" anlamına gelen bu Latince ifade, ilk kez Romalı şair Horatius (M.Ö. 65 – M.Ö. 8) tarafından, hala yaşıyorken hayattan zevk almak gerektiği fikrini ifade etmek için kullanılmıştır.

Terim, Horatius’un Kasideler 1:11 (Odes I:XI) adlı şiirinde yer alır:[1]

Lukone, dostum, sorma, bilemeyiz asla

Tanrıların bize neyi bahşettiğini

Ne benim ne de senin kaderini

Boşa harcama vaktini

Babil’in beyhude hesaplarıyla[2]

Tahammül etmek ne kadar da iyi oysa

Ne olursa olsun tüm yaşananlara

Jüpiter bize daha fazla mı kış verecek

Yoksa bu sonuncusu mu?

Tiren Denizinin karşı kıyılarındaki kayaları aşındıran

Deniz bile sakinleşmekte şimdi

Dürüst ol, aklını kullan, süz şarabı,

Çünkü hayat kısa, hayallerimizse çok uzun,

Kıskanç zaman uçup gidiyor şu an, biz konuşurken,

Günü yakala, yarınlara fazla bel bağlamadan.

 

Kasidenin bu bölümü Şair’in iki bin yıl önce sevgili dostuna verdiği o ünlü hayat tavsiyesiyle bitiyor: “Günü yakala, yarınlara güven olmaz!"

Horatius’un şiirinde geçen “carpe diem” zamanla çok meşhur bir hayat mottosu haline gelir. “Günü yakala!” veya “Anı yaşa!” şeklinde de çevrilebilir.  Rönesans’tan itibaren pek çok sanatçı ve filozofun hayata bakışındaki temel sloganlardan biri olur. Resimlerde, şiirlerde, şarkılarda, romanlarda, oyunlarda işlenen ana temalardan biri, kimileri için de bir yaşam felsefesi haline gelir.

Epikuros (M.Ö. 341 – M.Ö. 270)

Terimin kendisi değilse bile, ana fikri, duygusu, aslında Horatius’tan çok daha önce antik dönem lirik Yunan şiirlerinde, özellikle Epikuros (M.Ö. 3. yy.) veya bizim bildiğimiz adıyla Epikür’ün düşüncesinde yer alır. Epikürcülüğün temel sloganı da “Anı yaşa: Hayattan zevk almaya bak, hayatta mutlu olmaktan daha büyük bir amaç yoktur!” şeklinde özetlenebilir.  Ancak hedonizm (hazcılık)’den farklı olarak Epikür, bedensel değil tinsel (manevi) hazzı önemser. Tinsel hazzın ana karakteri, anlık değil sürekli hazzın kaynağı olan, ölçülü, akıl dolu bir yaşam, yani “bilgelik”tir. Geleceğin ne getireceğine dair gam ve karamsarlıktan olabildiğince uzak, insanın elindeki hayatın tüm güzelliklerinden hem kendisi hem de sevdikleri için, -hoyratça değil ama-, kırmadan, örselemeden, dürüstçe, bilgece, paylaşarak faydalanmaktır.

17. yüzyılın lirik şairlerinden Robert Herrick, 1648'de yazdığı "To the Virgins, To Make Much of Time" (Bakirelere, Yaşama Dair Tavsiyeler) şiirinin ilk kıtasında aynı duyguyu verir:[3]

Vakit varken topla goncaları,

Hala uçuşurken eski zaman,

Bil ki bugün sana gülümseyen çiçek

Yarın ölüyor olacak.

Bu tam bir “carpe diem” şiiridir. Herrick’in aynı zamanda bir Anglikan Kilisesi papazı olması da oldukça ilginçtir: Katolik kaderciliği ve çileciliğiyle Anglikan reformculuğu arasındaki çatışmayı da oldukça güzel koyar ortaya.

Ölü Ozanlar Derneği (1989)

20. yüzyıla geldiğimizde, 1989 tarihli Ölü Ozanlar Derneği filmi bu duyguyu etkileyici bir şekilde işleyen örneklerden biri olarak ortaya çıkar.

Senaryo, Tom Schulman tarafından yazılmıştır. Yazar, senaryoda kendi hayat hikayesinden esinlenmiştir. Ana karakter John Keating için ilham kaynağı ise yine yazarın kendi öğretmeni Samuel Pickering’dir.[4]

Öykü, ABD’nin kuzeydoğusunda aşırı muhafazakar ve aristokrat ailelerin çocukları için kurulmuş, son derece pahalı ve prestijli bir okul olan Welton Akademisi’nde geçer. Okul öylesine disiplinlidir ki öğrenciler ona Welton yerine “Hellton” (Cehennem) adını takmışlardır.

Film, Robin Williams gibi bir oyunculuk dehasının da katkısıyla dünya çapında bir başarı yakalar. Dört dalda Oscar ödülüne aday olur ve “En İyi Özgün Senaryo” dalında Oscar’ı kazanır.

Filmin ana teması, öğrencilerine kendi potansiyellerini görmeleri için ilham veren,  kendisi de aynı okulun mezunu, yenilikçi bir Edebiyat öğretmeni olan John Keating’in hikayesine dayanır. Ne var ki, 1959 yılında yenilik ve değişim, teamül ve geleneklerden asla taviz vermeyen Welton Akademisi’nde hiç de hoş karşılanmaz.

Öğrenciler, yeni gelen edebiyat öğretmenleri Bay Keating’in alışılmışın oldukça dışında ve öğrencilerin aktif katılımıyla dersleri eğlenceli hale getirdiği tarzı karşısında önce epey şaşırırlar. Bay Keating, öğrencilerini hayatlarını sıradanlıktan çıkarıp benzersiz ve olağanüstü hale getirmeye teşvik eder ve bu duyguyu onlara Latince “Carpe Diem” sloganı ile geçirmeye çalışır:

“Carpe, carpe diem! Anı yaşayın çocuklar, hayatlarınızı olağanüstü kılın!”.

Ölü Ozanlar Derneği filminden bir sahne (1989)

Bay Keating, kısa sürede öğrencileri üzerinde muazzam bir etki bırakır. İlham verici derslerinden birinde, öğrencilerine hayata farklı bir perspektiften bakabilmelerinin öneminden bahseder. Bunun için de sıraların üstüne çıkıp, etrafa bir de buradan bakmalarını önerir.

 Hayatına dokunduğu öğrencilerden birisi olan Neil Perry’nin ideali tiyatrodur. Soğuk ve otoriter babası ise oyunculuk yerine tıp fakültesine giderek doktor olmasını ister. Ancak Neil, hocasının carpe diem öğretisinin etkisiyle tiyatro tutkusunun peşinden gider ve Bir Yaz Gecesi Rüyası isimli oyunda başrolü kazanır.

Bay Keating, dayatılan kurallara körü körüne tabi olarak hayatı ve getirdiklerini kaçırmamalarını söyler. Çünkü şöyle bir gerçek vardır ki; bugün harcadığımız zaman sonsuza kadar kaybolacak ve bir daha asla aynı şekilde yaşanamayacaktır.

Ne diyelim: “Carpe diem!..”

 

Tevfik Cem Baykara

Eceabat, 21.07.2022

 

---

[1] Çeviri bana ait. James Cooney’in şu makalesindeki 4 farklı İngilizce çeviriden faydalandım: https://www.cooneyclassics.org/blog/carpe-diem-odes-111-horace

 [2] “Babil’in hesapları”: Büyük ihtimalle, antik çağda matematik alanında çok ileri olan Babilliler’in gelecekten haber verebilmek amacıyla, gök cisimlerinin hareketlerini takip ederek yaptıkları “astrolojik” hesaplamaları kastediliyor.

 [3] https://www.britannica.com/topic/carpe-diem

 [4] Mustafa Arif, 15.01.2021, https://www.tufeyli.com/olu-ozanlar-dernegi-carpe-diem-ne-demek/