Çanakkale Deniz Zaferi Anısına: Cevat Paşa, Hektor ve Agamemnon’ un Hikâyesi

 

Çanakkale Deniz Zaferi Anısına: Cevat Paşa, Hektor ve Agamemnon’ un Hikâyesi

Bu yazı 2022 yılı şubat ayının sonlarında yazıldı. Malum, 18 Mart 2022’ de Çanakkale Deniz Zaferinin 107. yılını kutlayacağız. Çanakkale; bu güzel şehrin uzak ve yakın tarihine ilgim 10 yıl kadar önce burada bir ikametgâh sahibi olup yılın uzunca bir bölümünü burada geçirmemle başladı.

Çanakkale’nin hikâyesini Truva ile başlatmak yerinde olur:

İlkin su tanrıçası Thetis’in oğlu efsanevi Achilleus (Aşil)’ in Prens Hektor’u mağlup ettiği meşhur düelloyla tanırız Truva’yı. İsmin Yunanca aslı Troia’dır, Truva adı ise Fransızca telaffuzundan gelir. Truva, bugünkü Çanakkale kentinin 50 kilometre kadar güneybatısında İda Dağının (Kaz Dağı) eteklerinde yer alır. Bu toprakların eski (Yunanca) adıyla Dardanelles, ya da bizim bugün verdiğimiz isimle Çanakkale...

Çanakkale Deniz Savaşı 19 Şubat – 18 Mart 1915 arasında sadece bir ay sürer. İtilaf devletleri, İngiliz ve Fransız donanması dışında herhangi bir kara ordusu getirmez. Çünkü Churchill, donanmanın Çanakkale boğazından adeta koşarak geçeceğinden emindir. Amaç önce payitahtı, yani İstanbul’u işgal etmek, sonra da vakit kaybetmeden Karadeniz’e çıkarak Rusya’ya ulaşmaktır. Zira, yardım ulaşmadığı taktirde, güçlü Alman ordusu karşısında Rusya’nın uzun süre dayanması imkânsızdır.

Çanakkale’deki Osmanlı birliklerinin başında resmen Alman Mareşal Liman von Sanders Paşa bulunsa da deniz savaşı, ekseriyetle Çanakkale Müstahdem Mevkii Komutanı Albay Cevat (Çobanlı) Bey’in bulunduğu mevzilerde cereyan eder. Daha sonra orgeneralliğe kadar yükselen Cevat Paşa Osmanlı devletinin genel kurmay başkanı olmuş; Kurtuluş savaşında ise Atatürk’ün yanında yer alarak Cumhuriyet döneminde milletvekilliği yapmıştır. 18 Mart Çanakkale Deniz Zaferinin aslan payı, işte bu adını tarih anlatılarında pek de sık duymadığımız Cevat Paşa ve onun emri altında bulunan az sayıdaki Alman subaylarına ve kahraman Türk askerlerine aittir.

Cevat (Çobanlı) Paşa (1870-1938)

Ne yazık ki Çanakkale Deniz Savaşı hakkındaki en ayrıntılı bilgileri Alman asıllı bir Amerikalı gazeteci olan G.A. Schreiner’in Berlin’den Bağdat’a adlı eserinden öğreniyoruz. Schreiner, Enver Paşa’dan aldığı özel izinle Çanakkale’ye gelir ve savaşın canlı tanığı olur. Hatta, savaşın en hararetli günlerinde Cevat Bey ile bizzat tanışır ve konuşur. Cevat Bey’in komutasındaki topçu birlikleri adeta imkânsızı başarır ve düşman donanmasına geçit vermez. Savaşın son günlerinde ise Nusret mayın gemisinin döşediği mayınlar, düşman armadasına son darbeyi vurur.

                                                       Çanakkale Deniz Savaşı Planı

Batılı, tarihini iyi okur, iyi kayıt tutar ve kolay kolay da unutmaz.

Efsane şöyledir:

Truva şehri kral soyunun atalarından biri olan Tros tarafından kurulmuştur. Tros, Zeus’un Electra’da olan oğlu Dardanos’un torunudur. İşte bu toprakların adı Tanrı Dardanos’a dayanır. Zeus oğlu Dardanos bu toprakların ilk sahibi ve kralıdır. Tros’un torunu Laomedon ise Truva surlarını tanrı Apollon ile tanrı Poseidon’a yaptırmıştır ve böylece şehir Tanrıların gücüyle korunmaktadır.

Efsane, Truva’nın o güne kadar nasıl ihtişamla büyüdüğünü, Tanrılar tarafından nasıl korunduğunu, asla yıkılmayacağını ve krallarının Zeus’un soyundan geldiğini açıklar.

Unutmayalım ki pek çok mitolojik efsane gibi bu da antik dönemde, hatta ilk ve orta çağın büyük bölümünde de etkili olacak Tanrı-krallara kutsiyet atfetmek üzere uydurulmuş hikâyelerden biridir.

Efsaneye devam edelim:

Yarı Tanrı Aşil’in ebeveynleri, ölümlü kral Peleus ile deniz tanrıçası Thetis’in Olympos’ta kutlanan düğünlerine nifak tanrıçası Eris çağrılmaz. Bu duruma kızan Eris, üzerinde “en güzeline” yazılı altın bir elmayı ortaya atar. Bunun üzerine 3 büyük tanrıça Hera, Athena (Atena) ve Aphrodite (Afrodit) arasında hangisinin güzel olduğu konusunda bir çekişme başlar. Karısı Hera’dan çekinen Baş Tanrı Zeus burada hakem olmak istemez. Bu görevi İda Dağında (Kaz Dağı) çobanlık yapan Paris’e verir.

Bunun üzerine tanrıçaların her biri Paris’e vaatte bulunur: Hera Asya krallığını, Atena sonsuz akıl ve başarıyı, Afrodit ise dünyanın en güzel kadını olan Spartalı Helene (Helen)’in aşkını vadeder. Paris seçimini Afrodit’ten yana kullanır ve Helen’i kazanmayı umar.

Peki Paris kimdir?

Priamos’un karısı Hekabe, Paris’e hamileyken rüyasında bir alev topu doğurduğunu görür. Şehrin kâhinleri bunu daha doğmamış prensin kötülük getireceğini şeklinde yorumlarlar. Bunun üzerine Paris, doğar doğmaz İda Dağı’na bırakılarak ölüme terkedilir. Paris’i dağda bir çoban bulur ve büyütür. Rivayete göre; çoban bulmadan önce Paris dişi bir ayı tarafından emzirilmiş, bu şekilde hayatta kalmıştır. Paris daha sonra babası tarafından affedilir; Truva’ya getirilir ve Truva prensi olur.

Bundan sonrasını Homeros anlatır İlyada’da:

Paris, ağabeyi Hektor’la birlikte dostça bir ziyaret için Sparta’ya gider. Sparta’da onları Kraliçe Helen karşılar. Zira, Kral Menelaos tam o sırada büyükbabasının cenaze töreni nedeniyle aceleyle Girit’e gitmek zorunda kalmıştır. Efsanede anlatılan kehanet gerçekleşir ve Paris, Helen’i görür görmez âşık olur. Paris’in aşkı karşılıksız kalmaz ve Hektor’un bütün itirazlarına rağmen Helen’i kaçırarak Truva’ya dönerler.

         Aşil ve Hektor’un Truva’da koruyucuları Athena ve Apollon adına savaşı (British Museum)

Sparta kraliçesinin bir Truva prensi tarafından kaçırılması, Miken Kralı Agamemnon’a uzun süredir aradığı fırsatı verir. Tüm Yunan krallarını kendisine bağladıktan sonra gözü hep Anadolu’nun zengin ve güçlü hükümdarı Priamos’un Truva’sındadır. Amacı Truva’nın dillere destan hazinesini yağmalamaktır. Üstelik Agamemnon, Sparta kralı Menelaos’un ağabeyi, yani Helen’in kayınbiraderidir. Tabiri caizse, Truva seferi sadece siyasi bir karar değil, aynı zamanda bir “şeref” meselesidir. O Agamemnon ki Truva seferinden zaferle dönmesi için öz kızı İphigena’yı Tanrıça Artemis’e kurban etmekten bile çekinmez.

Homeros, İlyada’da Truva savaşına karışan Tanrıların rolünü, Aşil’in Hektor’la savaşını, yaslı kral Priamos’un Hektor’un cenazesini Aşil’den alabilmek için tebdili kıyafet Aşil’in çadırına gidişini ve el öperek yalvarışını; nihayet, Aşil’in tanrıça Thetis’in emriyle Hektor’u teslim edişini yazar.

                         Kral Priamos Aşil’in Elini Öperken (Danimarka Ulusal Müzesi)

Yine efsaneye göre yenilmez savaşçı Aşil, Paris’in okuyla, bebekken annesinin onu ölümsüzlük nehri Styx’de yıkarken tuttuğu yerden, yani tam da topuğundan vurularak ölür.

Truva Savaşı M.Ö. 12. yüzyılın başlarında Akha ordularının başkomutanı Agamemnon’un zaferiyle sonuçlanır.

Rivayete göre, Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’u aldıktan sonra Truva harabelerini ziyaret etmiştir. Birçok yabancı dilin yanısıra Yunanca’yı da iyi bilen genç padişahın kitaplığında İlyada’nın 13. yüzyıldan kalma Yunanca bir elyazmasının bulunduğu ve efsaneden haberdar olduğu bilinmektedir. Yine rivayet odur ki Fatih, yıkılmış, yağmalanmış Truva’nın kalıntılarını gördüğünde “Hektor’un intikamını aldım!” demiştir.

Aradan 3000 yıldan fazla bir süre geçtikten sonra Agamemnon tarih sahnesine bir kez daha çıkar:

Tarihçilerin “yenilmez armada” dedikleri, İngiliz ve Fransız gemilerinden oluşan bir filoda, tarihin o güne kadar gördüğü en güçlü donanmasında, amiral gemisi Queen Elisabeth’in yanındaki zırhlının adıdır Agamemnon. Tarih bu kez tekerrür etmemiştir: Agamemnon, öyle umulduğu gibi, tarihin derinliklerinden çıkagelip Çanakkale’nin kilidini çözecek kerameti gösterememiştir.

Çanakkale Agamemnon’a bu kez geçilmez. Agamemnon yenilir, ama yara almadan kurtulur. Çaresizce Ege sularında dolaşıp durur ve savaşın sonuna kadar da ülkesine dönemez.

                                                  HMS Agamemnon Zırhlısı (1915)

Ve tarihin ne garip cilvesidir ki Agamemnon, sahneye son bir kez daha, 30 Ekim 1918’de Limni Adasında çıkar.  Bu kez mağlubiyetinin acısını çıkarmak için. İtilaf devletlerinin Truva’yı fetheden kralı onurlandırırcasına Mondros Ateşkes Antlaşmasının imzalanması için seçtikleri gemidir Agamemnon.

Nihayet, bundan sadece birkaç yıl sonra, Anadolu’nun binlerce yıllık destanlarından birinin kahramanı Hektor’un intikamını almak bir başka büyük Türk askerine; halkının gönlünde bir prensten çok daha fazlasını ifade eden Mustafa Kemal’e düşecektir.

Kahraman askerlerimizin aziz hatıralarına saygıyla.

22 Şubat 2022

Tevfik Cem Baykara

cbaykara@yahoo.com

 

Kaynakça:

1.      George Abel SCHREINER, The Iron Ration From Berlin to Bagdad, Harpers & Brothers, NY, 1917

2.      Mustafa GÖLEÇ, Amerikalı Bir Gazetecinin Gözüyle Çanakkale Deniz ve Kara Savaşları, Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, Yıl: 13, Bahar 2015, Sayı: 18, ss. 593-635, 100. Yıl

3.      HOMEROS, Iliada Destanı, Çev: Azra Erhat – A. Kadir, T. İş Bankası Kültür Yayınları, 1967

4.      Jean-Louis BACQUE-GRAMMONT, Truva Savaşı Üzerine Üç Osmanlı Anlatısı, Osmanlı Araştırmaları XXII, Mayıs 2003, ss. 142-151

5.      Gen. C.F. Aspinal OGLANDER, Çanakkale Muharebeleri, Çev: Muharrem Feyzi, 1932