Hiçliğin Şarkısı
HİÇLİĞİN ŞARKISI
Büyük düşünür ve ozan Porphyre Eglantine incelikli ve derinlikli yazılarıyla büyük bir ün yapmıştır ama en çok ölümsüz şiiri Chant du Néant (Hiçliğin Şarkısı) ile tanınır.
“Koca
bir çölde
Sonsuz
bir kum denizinde
Arıyorum
Yitik
yolu arıyorum
Bulamadığım
yolu
Bir
orada, bir burada
Bütün
yönlerde ruhum
Bulamıyor
aradığını
Bu
korkunç boşlukta
Bu
sonsuz boşlukta
Her
yanım kum
Göz
alabildiğince parlak ve boğucu
Sonra
bir ses duyuyorum
Tatlı,
gür ve sarsıcı
Diyor
ki bana:
“Kaybolmuş
bir ruh sanıyorsun kendini sen!
Bir
ruh sanıyorsun kendini
Yanılıyorsun
Bir
ruh değilsin gerçekte
Kaybolmuş
da değilsin
Bir
hiçsin yalnızca
Yoksun
sen.”
Hiçliğin Şarkısı
her ne kadar oldukça ünlü bir şiir olsa da nasıl bir ortam içinde
yaratıldığını, ne gibi olaylara yol açtığını bilen pek azdır.
Porphyre
çocukluğundan beri çok duygulu ve her şeyi kendine dert edinen hassas bir
kişiliğe sahipti. Var olmadığı korkusu sarmıştı yüreğini. Aynaya her bakışında yansımasını
görememekten korkardı. Bu korkusunu dağıtmak amacıyla bir felsefe yarattı
sonunda. Ve Porphyre bu uğursuz sesi susturmak için her ne pahasına olursa
olsun “var olmaya” karar verdi.
İç gözlemleri ve
incelemeleri ona hiçbir şeyin “acı” kadar gerçek olamayacağını
öğretmişti. Var olması için acı çekmesi gerekiyordu. Porphyre büyük acılar
bulmak umuduyla yollara düştü. Güney kutbunda tek başına bir kış geçirdi. Nazi Almanyasında
kendini Yahudi diye tanıtarak türlü işkencelere katlandı. Ama tam bu işkenceler
dayanılmaz bir hal almışken toplama kampına Poe’nun kuzgunu[1]
geldi sıçraya sıçraya, Mallarmé’nin[2] sesiyle
o korkunç tekerlemeyi haykırdı:
“Acı
çekmiyorsun sen; bir hiçsin yalnızca, sen yoksun!”
Sonra Rusya’ya
gitti Porphyre. Orada da bir Amerikan casusu süsü verdi kendine. Bu yüzden bir
kışı Beyaz Deniz kıyısında ağaç kesmekle geçirdi. Açlık, yorgunluk, soğuk her
gün biraz daha iliklerine işledi. “Eh, bu gidişle bir gün mutlaka var olurum
elbet” diye düşünüyordu kendi kendine. Ama hayır! Kışın son gününde, karlar tam
erimeye yüz tutmuştu ki uğursuz kuş bir kez daha göründü, bir kez daha haykırdı
o korkunç sözleri. Belki de diyordu Porphyre, arayıp bulduğum bu acılarıma bir
de utanç katmalıyım.
Bu yeni
düşüncesini gerçekleştirmek amacıyla kalktı Çin’e gitti. Orada Komünist
Partisinin gözde üyelerinden güzel bir Çinli kıza deli gibi tutuldu. Sonra
sahte belgeler düzenleyerek onu İngiliz Hükümetine gizli ajanlık yapmakla
suçladı. Korkunç işkencelerle gözleri önünde öldürdüler kızcağızı. O zaman
“Şimdi gerçekten acı çekmiş sayılırım” diye düşündü Ozan, “Sonuna değin
çılgınca sevmiştim bu kızı, kendi korkaklığım kendi alçaklığımla bu korkunç
sona sürükledim onu. İnsanoğlunun dayanabileceği acıların en büyüğü bu olsa
gerek.” Ama hayır! Elini kolunu bağlayan buz gibi bir korkuyla donakaldı
Porphyre. Kader kuşu yine gelmiş, kendisini Paris edebiyat çevrelerine tanıtan
ölümsüz ozanın[3]
sesiyle yine o korkunç sözleri haykırmıştı. Kuş uçup gitmeden Porphyre bütün
gücünü toplayarak yüreğindeki umutsuzluğu dile getirdi. “Ey Kuzgun,” diye
haykırdı, “söyle bana, var olduğuma seni inandırmak için ne yapmalıyım?” Kuzgun
bir tek sözcükle karşılık verdi buna: “Ara!”
...
Yukarıdaki pasaj
ünlü İngiliz filozof Bertrand Russell’ın 1954’te yayımladığı Mümtaz Şahsiyetlerin
Kâbusları ve Diğer Hikayeler adlı eserindeki “Bir Varoluşçunun Kâbusu”
adlı bölümünden alıntıdır. [4]
Girişteki şiirin
güzelliği bizi yanıltır. Russell, muzipçe, şairane, şekilce güzel ama içerikten
yoksun söz sanatlarıyla felsefede göz boyamanın beyhudeliğini vurgulamaya
çalışır. Porphyre Eglantine de tahmin edebileceğiniz gibi hayali bir ozandır. Russell’ın
ozana bu ismi verirken esinlendiği kişi, Aristoteles’in mantık kitabına yazdığı
dini yönü ağır basan yorumlarıyla Hristiyan ve İslam felsefelerine kaynaklık
eden temel metinlerden birinin yazarı olan orta çağ filozofu Porphirius’tur. Porphirius,
varlık ve yokluk gibi mantıksal kavramları Aristoteles’in unutulmuş
metinlerinden yola çıkarak Doğu ve Batı dünyasına yeniden tanıtan kişidir.
Şiirin ismi de özellikle
seçilmiştir: Hiçliğin Şarkısı. İsimdeki tezatlık, hiçliğin felsefede olduğu
kadar, fizik alemde de olumsuz anlaşılmaya müsait bir terim olmasında
kaynaklanır. Şiirdeki hiçlik anlatısı, terimin metafiziksel-düşünsel anlamı yerine
fiziksel bir yokluk olarak algılandığında karşılaşılabilecek traji-komik
durumun bir mizahıdır. Şarkı ise süslü sözler, melodi ve ritimle bizde olumlu,
estetik duygular uyandırır. Ancak, bu iki terim yan yana geldiğinde oluşan şey tam
da bir antagonizma yani zıtlıkların uyuşmazlığıdır. Bir yanda hiçliğin
yürek soğutan boşluğu, diğer yanda şarkıların içimizi ısıtan nağmeleri. Gönül
telimizi titreten şarkılarla hiçlik veya yokluk nasıl bir arada olup da bizi
olumlu duygulara sevk edebilir?
Felsefede hiçlik elbette
fiziken var olmamak değildir: Var olduğunun farkında olabilecek bir bilince
sahip olmamak, var olmayı apaçık bir şekilde anlamlı kılacak bir dayanağa sahip
olmamak ya da bilinçli olarak böyle bir dayanaktan uzak durmaktır. Nihilizm
olarak adlandırdığımız felsefi akımı çağrıştırır. Ancak, filozofların çoğu
kendilerini nihilist olarak görmektense “agnostik” yani bilinemezci
olarak görme eğilimindedirler. Bilinemezci, düşünen bir varlık olarak insanı sınırlandırmaz,
tam olarak nerede başladığı, nerede bittiği ve nereden gelip nereye gittiğini
belirlemekle ilgilenmez. Daha doğrusu, herhangi bir belirliliğin ima ettiği
kadercilikten, amaçlılıktan (ereksellikten) uzak durur. Kendisini hayata ille
de bir anlam yüklemek zorunda hissetmez. Hatta, bu yükümlülükten özellikle
kaçınır.
Öte yandan, varoluşçu
felsefede var olmak akıldan daha çok bir duygu durumudur. Varoluşçu, acı,
kaygı, korku, aşk, absürt, uyumsuzluk, özgürlük gibi kavramlarla insanın
varoluşunu insana özgü duygulanımlarla açıklamaya çalışır. İnsan kuşkusuz aklıyla
var olur. Ancak, ondan da önce bir duygu varlığıdır. Varoluşçuların felsefenin
bitmek tükenmez dehlizlerinde koşturmaktansa kendilerini sanatla ifade etmeye
çalışmaları işte tam da bu yüzdendir. Sartre’dan Camus’a, Dostoyevski’den
Kafka’ya, Tarkovski’den Bergman’a kadar pek çok sanatçının edebiyatla, tiyatroyla,
sinemayla uğraşmaları; varlıklarını sanatla ifade etmeye, anlamlandırmaya
çalışmaları boşuna değildir. Ve hiç kuşku yok ki sanat, varoluşun en yüksek, en
güçlü ve en zarif ifadesidir.
Sanat, iyi ki
varsın!..
Tevfik Cem Baykara
İstanbul,
02.01.2022
[1] Kuzgun, Amerikalı şair Edgar Allan Poe tarafından yazılmış ve ilk
olarak 1845'te yayımlanmış bir öyküsel şiirdir. Şiirde, konuşabilen bir
kuzgunun perişan hâldeki bir aşığı gizemli biçimde ziyaret edişi ve adamın
deliliğe doğru yavaş yavaş ilerleyişi anlatılır.
[2] Stéphane Mallarmé (1842-1898): Sembolizm akımının öncüsü Fransız şair. Yapıtlarında seçkin ve karmaşık bir anlatım kullanan Mallarmé, kapalılık ve gizemin şiirin özü olduğunu savunmuştur. 20. Yüzyılın büyük varoluşçu filozofu Sartré O’nu “Fransız şairlerin en büyüğü” olarak nitelemiştir.
[3] Mallarmé
[4] Bertrand Russell, “Nightmares of Eminent Persons and Other Stories”,
1.Basım, Londra, 1954
Yorumlar
Yorum Gönder