Candide ya da İyimserlik

 

Candide Ya Da İyimserlik

"Candide (Kandid okunur)" Türkçe’de “saf, temiz” anlamına gelir. Büyük Fransız aydınlanma filozofu Voltaire'in 1759'da yazdığı hiciv tarzındaki kısa romanın adıdır. Her ne kadar pitoresk (macera) türünde bir roman olarak kabul edilse de eser esasen Leibniz'in yaşadığımız dünyayı "mümkün dünyaların en iyisi" olarak tarif eden felsefi görüşünün mizahî bir dille eleştirisidir.

17. Yüzyılın en büyük Alman bilim adamı ve filozoflarından biri olan Leibniz, Tanrı'nın tek mükemmel varlık olduğu ve evreni tüm insanlığın iyiliği için tasarladığı inancındadır. Leibniz, modern felsefenin kurucusu sayılan Descartes’in ruh-beden ikiliğine dayanan varlık anlayışına matematiksel bir çözüm sunmak ister. Evren, “monad” denilen olan sonsuz sayıdaki tinsel parçacıklardan oluşur. Bunlar fiziksel olarak yer kaplamazlar, aralarında bir boşluk yoktur, ancak ruhlar evreninin sonsuz sayıdaki en küçük yapı taşlarıdır. Her bir monad Tanrı tarafından bahşedilmiş ilahî ereği ve yaşama gücünü içinde barındırır. Hiçbiri diğerinin tıpatıp aynısı değildir. Ne var ki, Tanrı’nın mükemmelliğinden de yoksundurlar. Ne akıl ne de fiziksel güç olarak Tanrı’yla boy ölçüşebilirler. Belirli bir hiyerarşi içinde bulunurlar ve sınırlı bir akılla, kâh bitkisel kâh hayvansal itkilere (içgüdülere) sahiptirler. Ancak, Tanrının en büyük lütfu olan yaşama gücü ile doludurlar. Evrendeki tüm monadlar bir araya geldiklerinde bizim sınırlı aklımızla farkına varamadığımız evrensel “ilahî bir uyum” içinde davranırlar. İşte bizim dünyada “kötülük” olarak gördüğümüz her şey, monadların bu yetkin olmayışından, yaşama içgüdülerinin akıllarına baskın gelmesinden ve iyi ile kötüyü ayırt edememelerinden kaynaklanır. Evrenin kusursuzluğu, onun Tanrı ile eşdeğer olması demektir ki bu sadece Tanrı’nın mükemmelliği ve tekliği inancıyla bağdaşmaz. Öyleyse evren kusurludur, yani iyi ve kötü unsurlarıyla birlikte var olmalıdır. Ancak her şeye rağmen bu dünya, Tanrı'nın yaratabileceği sonsuz sayıdaki evren seçeneği arasında “mümkün olan en iyi” dünyadır.

Leibniz'in bu teolojik yorumu, “iyimserlik” felsefesinin de zirvesidir. Ne var ki, dünyadaki tüm kötülükleri Tanrı'ya imanın “doğal ve olması gereken” tezahürleri olarak gören bu felsefe, Aydınlanmanın büyük filozofu sivri dilli Voltaire’in eleştiri oklarından kurtulamamıştır.

Voltaire, Candide’i yazmadan dört yıl önce, 1755’de, 18. yüzyılın en büyük felaketlerinden birine, büyük Lizbon depremine tanık olmuştur. Kimine göre 20, kimine göre 100 bin kişinin ölmesine neden olan deprem ve sonrasındaki tsunami dalgaları dünyanın en zengin ve en kalabalık şehirlerinden birisi olan Lizbon’u neredeyse tamamen yıkmıştır. Nüfusunun çoğunu kaybeden şehir, günlerce, hatta haftalarca ortada kalan cesetler yüzünden salgın hastalıklarla da boğuşmuştur. Çevredeki çoğu bölgenin de benzer yıkıma uğramış olması nedeniyle uzun süre kimseden yardım dahi alamamıştır.

Bu büyük felaketi Tanrı’nın iyiliğiyle bir türlü bağdaştıramaz Voltaire. Roman, doğal afetleri Tanrı’nın günahkâr insanlara gönderdiği bir ceza olarak gören Kilise’nin tutuculuğuna karşı incelikli bir eleştiri olarak da görülebilir. Kitapta sadece Kilise değil, krallar, soylular, senyörler, tarikatlar, tacirler, korsanlar, hizmetçiler ve askerlerle birlikte kölelik, sömürgecilik ve dönemin erkek egemen dünyası da mizahî bir dille hicvedilir.

Romanın kahramanı olan “genç ve saf” Candide, Leibniz'in felsefesini temsil eden akıl hocası “iyimser” Pangloss ve “sağduyulu filozof” Martin'le birlikte tüm dünyayı dolaşır. Tecrübesizliği ve akılsızlığı nedeniyle soylu ve güzel sevgilisinin evinden kovulduktan sonra, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu pek çok ülkede, türlü badireler atlatır. Kahramanlarımızın dünyada iyilik adına gördükleri sadece hayali bir ülke ile sınırlı iken, kalan her yerde bir insanın başına gelebilecek neredeyse tüm kötülüklerle yüzleşirler.

Pangloss, nedensiz sonuç olmayacağına, her şeyde mutlaka “iyi” bir taraf olduğuna ve olayların başka türlü olamayacağına inanır. Başımıza gelen her kötülüğün arkasında gerçekte Tanrı’nın en başından beri öngördüğü iyiliklerle dolu ulvî bir amaç vardır. Ancak kimi insanların cehaleti ve dünyevi hazların esiri oluşu bu hakikatin fark edilmesini zorlaştırmaktadır. Dünyadaki tüm ıstırapların kaynağı insanın bu bilgisizliği ve aklını kullanmak konusundaki yetersizliğidir.

Martin’e göre ise, gerçekte dünyada çok az iyilik, bolca kötülük ve ıstırap vardır. Bunca kötülüğün yaşandığı bir dünya, Tanrı’nın özündeki iyilik ve mümkün olan en iyi dünyayı yaratmış olduğu fikriyle çelişmektedir.

Nitekim, yaşadıklarının sonucunda, Candide’nin hayata bakışını belirleyen Pangloss’un iyimserliği zamanla yerini Martin’in ihtiyatlı gerçekçiliğine bırakır.  

“Mümkün dünyaların en iyisinde bütün hâdiseler birbirine bağlıdır” der romanın sonunda bilge Pangloss Candide'e.

 Daha da bilgece yanıtlar Candide: “Bunlar güzel sözler, ama önce bahçemizi yetiştirmek lâzım!..”

 

Tevfik Cem Baykara 

İstanbul, 26.11.2021